9-сыныпқа арналған орфографиялық нормалар жұмыс парағы

Күрделі-құрама атаулардың негізгі ұстанымдары

Күрделі-құрама атау — бірнеше сөзден құралып, бір ғана мемлекет, ұйым, мекеме, географиялық нысан, мереке немесе шығарма атауын білдіретін жалқы есім. Мұндай атаулардағы бас әріптің қолданылуы атаудың түрі мен құрамына байланысты анықталады.

Бас әріп атаудың белгілі бір нысанды даралап, оның ресми немесе тұрақты атау екенін көрсетеді. Сондықтан атаудың барлық сөзін бірдей бас әріппен жазу да, барлық сөзін кіші әріпке түсіру де орфографиялық нормаға сай бола бермейді.

Мемлекеттердің және халықаралық ұйымдардың ресми атауларында негізгі атауыш сөздер бас әріппен жазылады, ал көркем шығарма атауында алғашқы сөз бен құрамындағы жалқы есім бас әріптен басталады. Мысалдар: Қазақстан Республикасы, Біріккен Ұлттар Ұйымы, Абай жолы.

Атауды тану үшін оның нені атайтынына, ресми құжатта немесе мәтінде тұрақты атау ретінде жұмсалуына назар аударыңыз. Атаудағы және, атындағы, күні, қаласы, өзені, жолы, кітапханасы сияқты жалпы мәнді сөздер көп жағдайда кіші әріппен жазылады, бірақ олардың алдындағы жалқы есім немесе ресми атаудың басындағы сөз бас әріптен басталады.

Тапсырма: «Қазақстан Республикасы» атауының жазылуын талдаңыз. Бірінші қадам — атаудың мемлекетке қатысты ресми атау екенін анықтау. Екінші қадам — «Қазақстан» сөзінің ел атауы ретінде бас әріппен жазылатынын белгілеу. Үшінші қадам — «Республикасы» сөзінің осы ресми атаудың құрамында тұрғанын және сондықтан бас әріппен жазылатынын түсіндіру. Қорытынды: дұрыс нұсқасы — Қазақстан Республикасы.

Талдау кезінде алдымен атаудың шекарасын анықтаңыз, содан кейін оның түрін ажыратыңыз. Соңында әр сөздің жалқы есім, ресми атау құрамдасы немесе жалпы атау екенін тексеріп, бас әріптің қойылуын дәлелдеңіз.

Атауларды жіктеу және талдау алгоритмі

$\begin{array}{c|c|c|c} \text{Атау түрі} & \text{Тану белгісі} & \text{Нормалық үлгі} & \text{Бас әріптің жазылу үлгісі} \\ \hline \text{Мемлекеттің ресми атауы} & \text{Елді ресми түрде атайтын атау} & \text{Қазақстан Республикасы} & \text{Негізгі атауыш сөздер бас әріптен} \\ \text{Халықаралық ұйым атауы} & \text{Халықаралық деңгейдегі ресми ұйым} & \text{Біріккен Ұлттар Ұйымы} & \text{Негізгі сөздер бас әріптен} \\ \text{Көркем шығарма атауы} & \text{Роман, жыр немесе повесть атауы} & \text{Абай жолы} & \text{Алғашқы сөз және жалқы есім бас әріптен} \\ \text{Мемлекеттік мереке атауы} & \text{Мемлекет белгілеген атаулы күн} & \text{Республика күні} & \text{Алғашқы сөз бас әріптен, жалпы сөз кіші әріптен} \end{array}$

Кестедегі үлгілерден атаулардың бәрі бір ережемен жазылмайтыны көрінеді. Мемлекет пен халықаралық ұйымның ресми атауында бірнеше негізгі сөз бас әріптен басталуы мүмкін, ал шығарма мен мереке атауында жалпы мәнді сөздер кіші әріппен жазылады.

Тапсырма: «Абай жолы» атауын талдаңыз. Бірінші қадам — оның көркем шығарма атауы екенін анықтау. Екінші қадам — «Абай» сөзінің адам есімі екенін және атаудың алғашқы сөзі екенін белгілеу. Үшінші қадам — «жолы» сөзінің шығарма атауындағы жалпы мәнді сөз екенін анықтау. Қорытынды: дұрыс нұсқасы — Абай жолы; «Абай» бас әріппен, «жолы» кіші әріппен жазылады.