6-сынып қазақ тілі: Астана келбеті – ұлт келбеті

Астана келбеті – ұлт келбеті: сөз қолданысы

Негізгі ұғымдар

Сөздің қолданыс аясы — белгілі бір сөздің қандай ортада, қандай мақсатта және кімдер арасында қолданылатынын көрсететін белгі. Бұл сабақта неологизм, термин, диалект сөз және кәсіби сөздің айырмашылығы қарастырылады.

Астана туралы мәтінде қала құрылысына қатысты терминдер, жаңа технологияны білдіретін неологизмдер және ресми қарым-қатынасқа арналған дайын тіркестер кездеседі. Сөздің түрін анықтағанда оның тек мағынасына емес, қолданылатын ортасына да назар аудару қажет. Мысалы, «инфрақұрылым» сөзі қала тіршілігіне қатысты арнайы атау ретінде қолданылады.

Неологизм тілге жаңадан енген сөзді немесе жаңа мағынада жұмсалған сөзді білдіреді, мысалы, «цифрландыру», «смарт-аялдама». Термин белгілі бір ғылым, техника, сәулет немесе қала құрылысы саласының дәл атауы болады, мысалы, «урбанистика», «инфрақұрылым». Диалект сөз белгілі бір аймақта қолданылса, кәсіби сөз белгілі кәсіп иелерінің сөйлеуінде жұмсалады.

Сөзді танудың негізгі белгілері мынадай: неологизм жаңа құбылысты атайды; термин белгілі саладағы ұғымды дәл білдіреді; диалект сөздің қолданылуы аймақпен байланысты; кәсіби сөз белгілі еңбек түріне қатысты болады. Бейтаныс сөздің бәрін неологизм деп қабылдауға болмайды, өйткені ол термин немесе жергілікті сөз болуы мүмкін.

Бірінші worked example. Сөйлем: «Астана қаласының урбанистикалық кеңістігі жаяу жүргіншіге ыңғайлы жобаланған». Бірінші қадам — негізгі атауды табу: «урбанистикалық кеңістік». Екінші қадам — оның қолданылатын ортасын анықтау: бұл тіркес қала құрылысы мен қалалық ортаны жоспарлау саласына қатысты. Үшінші қадам — мағынасын ашу: тіркес жаяу жүргіншіге қолайлы етіп жоспарланған қалалық ортаны білдіреді. Қорытынды: «урбанистикалық» — қала құрылысына қатысты терминдік атау, ол ресми және ғылыми сипаттағы мәтінде орынды қолданылады.

Талдау кезінде сөздің сөйлемдегі қызметін де ескеріңіз. Ресми жағдаятта «Құрметті...», «рұқсат етсеңіз», «назарларыңызға ұсынамын», «өтініш білдіремін» сияқты қалыптасқан тіркестер қолданылады. Бұл тіркестер өтінішті, ұсынысты немесе жауапты сыпайы әрі нақты жеткізуге көмектеседі.

Сөздерді жіктеу және ресми қолданыс

Сөздердің қолданыс аясы

$\begin{array}{c|c|c|c} Сөз түрі & Қолданыс аясы & Негізгі белгісі & Мысал \\ \hline Неологизм & Жаңа құбылыс пен жаңа технология атауы & Тілге жаңадан енеді немесе жаңа мағынада жұмсалады & цифрландыру, смарт-аялдама \\ \hline Термин & Ғылым, техника, сәулет, қала құрылысы саласы & Белгілі ұғымның дәл атауы болады & урбанистика, инфрақұрылым \\ \hline Диалект сөз & Белгілі бір аймақтың сөйлеу тілі & Аймаққа қарай өзгеше қолданылады & бәдірен, пиялай \\ \hline Кәсіби сөз & Белгілі кәсіп иелерінің еңбегі & Кәсіпке қатысты құралды, әрекетті немесе затты атайды & қашау, соқа \end{array}$

Кестедегі сөздерді салыстырғанда олардың қолданылатын ортасы бір-бірінен өзгеше екенін байқаймыз. «Урбанистика» сөзін бейтаныс болғаны үшін неологизм деуге болмайды, өйткені ол қала құрылысы саласының термині. «Бәдірен» мен «пиялай» сөздері әдеби тілдегі «қияр» және «кесе» сөздерінің аймақтық баламалары ретінде танылады.

Екінші worked example. Сөйлем: «Астана көшелеріндегі смарт-аялдама жолаушыға көлік бағыты туралы ақпарат береді». Бірінші қадам — талданатын сөзді табу: «смарт-аялдама». Екінші қадам — мағынасын анықтау: бұл электронды ақпарат пен заманауи қызметтері бар аялдама. Үшінші қадам — қолданылу ортасын белгілеу: сөз жаңа технологияға және қала қызметіне қатысты қолданылады. Қорытынды: «смарт-аялдама» — жаңа қоғамдық және технологиялық құбылысты атаған неологизм.

Ресми диалогте сөздер жағдаятқа сай байланысуы керек. Қаратпа сөз тыңдаушыға құрметті білдіреді, дайын тіркес сөйлеуді сыпайы етеді, ал термин ұсыныстың мазмұнын нақтылайды. Мысалы, «Құрметті бөлім маманы, инфрақұрылымды жақсарту туралы ұсыныс білдіруге рұқсат етсеңіз» деген сөйлемде ресми қаратпа, дайын тіркес және термин қатар қолданылған.