5-сыныпқа арналған «Керқұла атты Кендебай» жұмыс парағы

Керқұла атты Кендебай: шығармаға кіріспе

Керқұла атты Кендебай

«Керқұла атты Кендебай» — қазақ халқының ауыз әдебиетіне жататын қиял-ғажайып ертегі. Шығармада Кендебайдың ерекше тұлғасы, Керқұла тұлпарымен серіктігі және қиындықты жеңіп, жақсылыққа ұмтылысы баяндалады.

Халық ертегісінде шындыққа ұқсас тұрмыс көріністері мен қиялдан туған ғажайып оқиғалар қатар беріледі. Кендебай бейнесі арқылы батылдық, қайсарлық, мейірімділік және әділдік сияқты адамдық қасиеттер танылады.

Шығарманы талдаудың негізгі қағидасы — ғажайып белгіні тауып, оның кейіпкер әрекетімен байланысын және негізгі ойды түсіндіру. Мысалы, Кендебайдың ерекше тез өсуі, Керқұланың адал серік болуы және қиындыққа қарамастан көмек көрсетуі шығармадағы қиял мен ізгілікті танытады.

Ертегіні тану үшін оқиғадағы өмірде сирек немесе мүлде кездеспейтін құбылыстарға, кейіпкердің ерекше қабілетіне және жақсылық пен жамандықтың тартысына назар аударылады. Бірақ әрбір қызық оқиға ғажайып белгі бола бермейді: ол негізгі оқиғаға әсер етіп, кейіпкер мінезін ашуы керек.

Тапсырма: «Керқұла атты Кендебай» атауын талдау. Бірінші қадамда атаудағы негізгі сөздерді анықтаймыз: Керқұла — Кендебайға серік болатын тұлпардың аты, Кендебай — шығарманың басты кейіпкері. Екінші қадамда екі атаудың байланысын байқаймыз: батыр мен тұлпардың тағдыры оқиғада қатар өрбиді. Үшінші қадамда атау шығарманың мазмұнына бағыт беретінін түсіндіреміз. Нәтиже: атау басты кейіпкерді және оған серік болатын ерекше тұлпарды бірден таныстырады.

Бұл талдауда атаудан бастау, сөздердің мағынасын ашу, олардың шығарма мазмұнымен байланысын көрсету әдісі қолданылды. Осындай ретпен талдау оқиғаны жай айтып бермей, атаудың көркемдік қызметін түсінуге көмектеседі.

Жанрлық белгілер және талдау жолы

Ертегі түрі & Негізгі белгісі & Шығармадағы көрінісі\\ Қиял-ғажайып ертегі & Ғажайып оқиға, ерекше күш немесе өзгеше қабілет & Кендебайдың қалыптан тыс тез өсуі, Керқұланың ғажайып серік болуы\\ Батырлық ертегі & Батырдың қиындыққа қарсы тұрып, елге немесе әлсізге көмектесуі & Кендебайдың батыл әрекеттері шығармадағы батырлық сипатты танытады\\ Тұрмыс-салт ертегісі & Қарапайым халықтың тіршілігі, еңбек пен күнделікті өмір көріністері & Шығармадағы халық тұрмысына қатысты көріністер бұл белгіні байқатады \end{array}$$ Кестеде осы шығарманы түсінуге қажет үш ертегі түрінің белгілері салыстырылды; бұл халық ертегілерінің толық жіктелуі емес. «Керқұла атты Кендебайдың» негізгі сипаты — қиял-ғажайып ертегі, ал батырлық және тұрмыс-салт белгілері оның мазмұнын толықтырады. Тапсырма: Кендебайдың ерекше тез өсуі туралы оқиғаны талдау. Бірінші қадамда оқиғаны нақтылаймыз: Кендебайдың өсуі қарапайым адам өміріндегі қалыпты өлшемнен өзгеше көрсетіледі. Екінші қадамда оның қиял-ғажайып белгі екенін дәлелдейміз, өйткені мұндай құбылыс ертегі әлеміне тән. Үшінші қадамда бұл белгінің кейіпкерге әсерін анықтаймыз: Кендебай ерте есейіп, қиындыққа қарсы тұра алатын ерекше тұлға ретінде танылады. Нәтиже: ерекше өсу Кендебайдың болашақ батырлық әрекеттеріне негіз болады және шығарманың қиял-ғажайып сипатын күшейтеді.