5-сыныпқа арналған Буын үндестігі жұмыс парағы

Буын үндестігі: негізгі ұғымдар

Кіріспе және негізгі ұғымдар

Буын үндестігі — сөз құрамындағы дауысты дыбыстардың бір-бірімен үйлесуі. Қазақтың төл сөздерінде буындар көбіне түгелдей жуан немесе түгелдей жіңішке болып келеді.

Сөзге қосымша жалғанғанда, қосымшаның дауысты дыбысы түбірдің соңғы буынындағы дауыстыға үндеседі. Мысалы, бала-лар, көл-дер, мектеп-ке сөздерінде қосымшалар түбірдің жуан немесе жіңішке айтылуына сәйкес таңдалған. Бұл заң сөзді дұрыс айтуға және дұрыс жазуға көмектеседі.

Негізгі ереже мынадай: соңғы буындағы дауысты жуан болса, қосымшаның жуан нұсқасы, жіңішке болса, жіңішке нұсқасы жалғанады. Мысалы, дала-ға, өзен-ге, ауыл-дар сөздерінде қосымшалар соңғы дауыстыға қарай үндесіп тұр. Қосымшаның дауыссыз дыбысы кейде сөздің соңғы дыбысына да байланысты өзгереді.

Буын үндестігін тану үшін сөзді буынға бөліп, барлық дауысты дыбыстарды табу керек. Жуан дауыстыларға а, о, ұ, ы, ал жіңішке дауыстыларға ә, ө, ү, і, е жатады; кейбір сөздерде жуан және жіңішке дауыстылар аралас келуі мүмкін.

Тапсырма: «Қалаға қонақтар келді» сөйлеміндегі «қалаға» сөзін талдаңыз. Бірінші қадам: сөзді буынға бөлеміз — қа-ла-ға. Екінші қадам: дауыстыларын табамыз — а, а, а. Үшінші қадам: олардың бәрі жуан екенін анықтаймыз. Төртінші қадам: қала сөзіне барыс септігінің жуан нұсқасы -ға жалғанғанын көрсетеміз. Нәтиже: «қалаға» — буын үндестігі сақталған жуан буынды сөз.

Талдау кезінде алдымен түбірдің соңғы буынына емес, сол буындағы соңғы дауыстыға назар аударылады. Содан кейін қосымшаның жуан не жіңішке нұсқасы таңдалып, дайын сөздің айтылуы мен жазылуы тексеріледі.

Сөздерді жіктеу және талдау әдісі

Жіктеу, әдіс және қасиеттер

$\begin{array}{c|c|c|c} Түрі & Белгісі & Мысалдар & Қосымша үлгісі \\ Жуан буынды сөздер & Дауыстылары жуан & бала,\ орман & балаға,\ орманға \\ Жіңішке буынды сөздер & Дауыстылары жіңішке & әже,\ терезе & әжеге,\ терезеге \\ Аралас буынды сөздер & Жуан және жіңішке дауыстылар қатар келеді & кітапхана,\ мұғалім & кітапханаға,\ мұғалімге \end{array}$

Кестедегі алғашқы екі топта сөздің барлық дауысты дыбыстары бір ғана топқа жатады. Аралас буынды сөздерде дауыстылар әртүрлі болғанымен, қосымша көбіне сөздің соңғы буынындағы дауыстыға қарай таңдалады.

Тапсырма: «Әжем немересіне ертегі оқыды» сөйлеміндегі «немересіне» сөзін толық талдаңыз. Сөзді буынға бөлеміз: не-ме-ре-сі-не. Негізгі түбірі — немере, оның дауыстылары е, е, е, сондықтан түбір жіңішке буынды. Сөзге жіңішке көптік емес, тәуелдік жалғауының -сі нұсқасы және барыс септігінің -не нұсқасы жалғанған: немере-сі-не. Нәтиже: сөздегі барлық дауыстылар жіңішке, қосымшалар буын үндестігіне сай жалғанған.